हा अभंग Sant Dnyaneshwar यांचा अत्यंत गूढ आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानाने परिपूर्ण अभंग आहे. येथे ज्ञानदेव सृष्टीपूर्व अवस्था, निर्गुण ब्रह्म, जीव-परमात्म्याचे ऐक्य आणि अहंकाराच्या पूर्ण विलयाचा अनुभव व्यक्त करतात.
“शून्य नाहीं निरशून्य नाहीं । तेथें पाळणा पाही लावियेला ॥१॥”
तेथे शून्यही नाही आणि अशून्यही नाही.
अशा वर्णनातीत अवस्थेत एक दिव्य पाळणा आहे.
अर्थ: ज्ञानदेव येथे अशा अवस्थेचे वर्णन करतात जी द्वैताच्या सर्व संकल्पनांच्या पलीकडे आहे.
शून्य = रिक्तता
निरशून्य = अस्तित्व
परमब्रह्म या दोन्ही संकल्पनांच्या पलीकडे आहे. त्याला शब्द, तर्क किंवा कल्पना बांधू शकत नाहीत.
पाळणा म्हणजे सृष्टीचा उगम, परमचैतन्याचा आधार.
“जातिविण बाळ उपजलें पाही । तेथें परिये देते माय तेही नाहीं ॥ध्रु०॥”
तेथे एक असे बाळ प्रकट झाले आहे ज्याला जात नाही, नाव नाही, ओळख नाही.
आणि त्याला जन्म देणारी आईसुद्धा नाही.
अर्थ: हे बाळ म्हणजे शुद्ध आत्मस्वरूप आहे.
आत्मा-जन्माला येत नाही,मरत नाही,
कोणत्याही जाती, धर्म किंवा ओळखीने मर्यादित नसतो.
"आई नाही" याचा अर्थ हा आत्मा कोणत्याही भौतिक कारणातून निर्माण झालेला नाही. तो अनादी आणि स्वयंभू आहे.
“बापरखुमादेविवरु विठ्ठलीं पाळणा नाहीं । तेथें मी बाळ पाही पहुडलों ॥२॥”
रखुमाईचे प्रिय विठ्ठल जिथे आहेत, त्या अवस्थेत पाळणाही नाही.
आणि त्या परमस्वरूपात मीच ते बालस्वरूप होऊन विसावलो आहे.
अर्थ: येथे ज्ञानदेव सांगतात की साधक आणि परमात्मा यांच्यातील भेद पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे.
"मी" हा देहाभिमानी व्यक्ती नसून शुद्ध चैतन्य आहे.
हीच अद्वैताची सर्वोच्च अनुभूती आहे.
एकूण सारांश (Core Meaning):
- परमब्रह्म शून्य आणि अशून्य या दोन्ही संकल्पनांच्या पलीकडे आहे.
- आत्मा जन्म, जात आणि ओळख यांपासून मुक्त आहे.
- भक्तीची अंतिम अवस्था म्हणजे परमात्म्याशी पूर्ण एकरूपता.
- अहंकार नष्ट झाल्यावरच आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो.
- विठ्ठल म्हणजे बाहेरचा देव नसून अंतःकरणातील शुद्ध चैतन्य आहे.
